مجله رشد مدرسه فردا وره چهاردهم آذر 1396 مقاله ذیل را چاپ نمود:

بسمه تعالی

 

معرفی کتاب رویکردهای بدیل در آموزش و پرورش

حمید رضا محمد بیگی-کارشناس ارشد تعلیم و تربیت– شهریور 1396

 

   "رویکردهای بدیل در آموزش و پرورش" (  alternative approaches to education) عنوان کتابی است که در بهار سال جاری (1396) توسط نشر علم با قیمت پشت جلد 285000 ریال به زیر چاپ رفته است. نویسنده این کتاب فیونا کارنی (Fiona carnie) نام دارد و توسط سرکار خانم صفورا قاسمی در 308 صفحه به فارسی برگردانده شده است. با توجه به شباهت ابعادی از رویکرد های بدیل اشاره شده در این کتاب به الگوهای رایج در کلاس های چند پایه روستایی و عشایری و کلاس های پیش دبستانی دایر در ایران، با برداشتی آزاد به معرفی اجمالی این کتاب پرداخته می شود.

این کتاب به بررسی نظام ها و شیوه های نوینی در آموزش و پرورش انگلستان می پردازد که خارج از سیستم آموزش و پرورش رسمی و دولتی و به دست اولیای دانش آموزان در مدارس کوچک شکل گرفته است. زیر بنای فلسفی شکل گیری این مدارس، اندیشه های مربیان و متفکرانی چون والدروف، مونته سوری، دیویی و ... است که شاکله ی برنامه ی آموزشی آن ها از الگوهای کودک محور تبعیت می کند.

نویسنده ی این کتاب با نقد برنامه درسی ملی که در آن تفاوت های فردی، فرهنگی و محلی (تا حدودی) نادیده گرفته می شود، در پی راهنمایی والدین و معلمان است تا با شکل دادن این گونه از مدارس، کاستی های نظام آموزشی رسمی را جبران نمایند و فرزندان خود را بر اساس علائق و نیاز هایشان، با مهارت های زندگی آشنا نمایند و نگرش آنان را به زندگی بر اساس الگوهای فرهنگی خود شکل دهند. لذا از منظر نگارنده کتاب، هدف از جایگزینی الگوهای جدید در آموزش و پرورش، تنها کسب و توسعه دانش نیست بلکه نگرش و مهارت است که مورد تاکید قرار می گیرد تا بدین ترتیب توانمندی دانش آموزان در زمینه درک معنا و هدف زندگی و مشارکت فعالانه در جامعه تقویت گردد.

این دیدگاه به دلایل گوناگون از جمله عدم پاسخگویی نظام آموزشی رسمی به نیازهای فردی دانش آموزان، گسترش مرزهای دانش و دسترسی آسان به اطلاعات و برخی دلایل دیگر، موجی از علاقه در اولیای دانش آموزان به وجود آورده تا با تشکیل مدارس کوچک و مراکز یادگیری خانوادگی و آموزش های خانگی، طلایه داران بازتعریف نظام آموزشی باشند و ایدئولوژی های حاکم بر مدارس را به چالش بکشند.

از دیگر ویژگی های مدارس بدیل می توان به اندازه کوچک و تعداد کم دانش آموزان اشاره کرد. به طوری که دانش آموزان همدیگر را به طور کامل می شناسند و نسبت به هم و نسبت به محیط، احساس تعلق دارند و به عقاید همدیگر احترام می گذارند. همچنین سن تقویمی و پایه تحصیلی دانش آموزان از ملاک های شکل گیری این مدارس به شمار نمی آید و همانند مدارس چند پایه رایج در روستاها و مناطق عشایری کشورمان، دارای طیفی از دانش آموزان در گروه های مختلف سنی هستند که در زمان شناور و درکنار هم، از طریق اکتشاف، بحث و گفت و گو و همکاری و تعامل یاد می گیرند.

فصل اول : آموزش و پرورش برای چه؟

نویسنده در این فصل به تغییرات ایجاد شده در دو دهه ی گذشته در نظام آموزش و پرورش می پردازد و به دنبال پاسخ دادن به این سوال است که هدف از آموزش چیست و آیا تغییرات ایجاد شده، منافعی برای دانش آموزان داشته است؟

تجویزی بودن برنامه درسی و عدم تناسب آن با نیاز های دانش آموزان، پرداختن سطحی به مطالب و کمبود وقت برای دست ورزی، جاذبه اندک مدارس برای دانش آموزان، عدم توجه با سازگاری با محیط زیست، اخذ امتحانات مکرر و ایجاد استرس در دانش آموز و خانواده، توسعه ی تروریسم و گسترش دامنه ناملایمات و آسیب های اجتماعی، استعمار و استثمار نوین و ... از جمله دلایلی هستند که نویسنده با تشریح آن ها به نقد برنامه درسی رسمی مدارس می پردازد.

فصل دوم : مدارس کوچک بی بدیل

معرفی تعدادی از مدارس کوچک بدیل در انگلستان و اشاره به ابعاد مثبت و برتری این مدارس نسبت به مدارس دولتی، شاکله اصلی این فصل از کتاب است. از جمله مزایای این مدارس که نویسنده به تشریح آن پرداخته است،  می توان به توجه کافی به ابعاد انسانی و وجود روابط سازنده در مدرسه، داشتن رویکرد جامع نسبت به یادگیری، مشارکت دموکراتیک دانش آموزان و اولیای آن ها، مدیریت محلی مدرسه، توجه به ارتباط سازنده با محیط زیست و کوچک بودن ساختار اداری مدارس اشاره کرد.

فصل سوم : معرفی آموزش و پرورش مبتنی بر دیدگاه های اشتاینر والدورف

 (Rudolf steiner waldorf)

از زمانی که رودولف اشتاینر (1925-1861)  اولین مدرسه خود را در اشتوتکارت آلمان تاسیس کرد، این مدارس در سطح جهان گسترش قابل توجهی داشته است. از ویژگی های این مدارس، کودک محور بودن آن هاست.

 هدف این مدارس شکوفایی نفس دانش آموزان عنوان شده است که از طریق هوشیاری تدریجی کودک در طول زمان آموزش ایجاد می شود. توجه به تفاوت های فردی کودکان، هویت بخشی به آنان از طریق تاکید بر مهارت های اجتماعی و ارزش های معنوی، تاکید بر مهارت های عملی، هنر و خلاقیت و توجه به محیط زیست از ویژگی های بارز مدارس والدروف است که نویسنده به طور مشروح به تفسیر آن ها پرداخته است.

فصل چهارم : آموزش و پرورش مبتنی بر دیدگاه های ماریا مونته سوری ( maria Montessori)

دکتر ماریا مونته سوری (1952-1870) پزشکی ایتالیایی بود که در خلال کار و معالجه کودکان، توجه او به اهمیت تعلیم و تربیت معطوف شد. وی در سال 1907با تاسیس اولین مدرسه خود با نام "خانه کودکان"    ( به زبان ایتالیایی casa die bambini) در محله فقیر نشین رم، بنیانگذار نظامی آموزشی شد که امروزه در سراسر جهان و از جمله ایران، الگویی برای هزاران مدرسه و مرکز آموزشی است.

از ویژگی های الگوی آموزشی مونته سوری توجه به پرورش حواس پنجگانه است. بر این اساس وی به طراحی و ساخت ابزارهای مختلف آموزشی پرداخته است که متناسب با قابلیت های کودکان و بدون کمک و دخالت بزرگترها، در فرایند یادگیری به کار گرفته می شود. استقلال در انجام فعالیت ها و آزادی عمل کودکان و نظم در امور از جمله ی تاکیدات الگوی آموزشی کودک محور مونته سوری است که نویسنده به معرفی آن پرداخته است.

فصل  پنجم : مدارس دموکراتیک

عدم تاکید بر اجبار در یادگیری، پایه اصلی مدارس دموکراتیک است که در این دسته از مدارس، کودکان  در مورد زمان، نحوه یادگیری و نحوه اداره مدارس اظهار نظر می کنند. این مدارس شرایطی را مهیا می کنند که در آن کودکان از طریق تجربه، در خصوص نحوه تصمیم گیری و مسئولیت پذیری در قبال آن، آموزش می بینند و از پیامد های تصمیم خود، درس می آموزند. نویسنده در این فصل تعدادی از مدارس دموکراتیک را معرفی می کند و به بحث در مورد شیوه های آموزشی آن ها می پردازد.

فصل ششم : سایر مدارس

جان دیویی(1952-1859) فیلسوف آمریکایی بود که نظریات او در آموزش و پرورش، مرزهای آن کشور را درنوردیده و مدارس سراسر جهان را تحت تاثیر قرار داده است. دیویی با تاسیس مدرسه آزمایشگاهی خود در دانشگاه شیکاگو، عقاید خود را در تعلیم و تربیت اشاعه کرد. از نظر دیویی هدف از آموزش، ترغیب رفتارهای تامل آمیز، خلاقانه و مسئولیت پذیر و ترویج رشد و سلامت شخصی است. از نظر او آموزش بر تجربه استوار است و ایجاد انواع تجارب و انواع محیط هایی که به پیشرفت کودک کمک می کند، وظیفه معلم و نظام آموزشی است.

نویسنده در این فصل با معرفی اندیشه های جان دیویی و چند تن از متفکران و مربیان بزرگ دیگر تاثیر گذار بر آموزش و پرورش، به معرفی و تشریح عملکرد مدارسی می پردازد که در انگلستان و سراسر جهان با تاسی از این نظریات شکل گرفته اند. از جمله این الگوها، الگوی آموزشی رجیو ایمیلیا (  (reggio Emiliaدر ایتالیا است که در شکل دهی آن از اندیشه های پیاژه و ویگوتسکی الهام گرفته شده است.

فصول هفتم تا دوازدهم کتاب الگوهای بدیل در آموزش و پرورش نیز به بررسی مراحل و چگونگی ایجاد یک مدرسه یا مرکز یادگیری کوچک، اصول آموزش انعطاف پذیر در مدارس کوچک و خانگی و روش های بدیل در مدارس و نقش والدین به عنوان عوامل تغییر می پردازد که بی شک مطالعه آن برای آموزگاران، دبیران و مسئولان آموزشی، اولیای دانش آموزان، دانشجویان رشته علوم تربیتی و سایر علاقمندان به حوزه تعلیم و تربیتی مفید خواهد بود.

حمید رضا محمد بیگی

/ 0 نظر / 1080 بازدید