معرفی شهر های تاریخی ترکمنستان :

شهر باستانی نسا

    در جوار عشق آباد در دامنه ی شمالی کپه داغ و جنوب بیابان قره قوم قرار دارد که منسوب به مهرداد اشکانی است. در برخی منابع نام باستانی این شهر را مهرداد کرت دانسته اند. شهر تمدن خیز نسا بر خلاف سایر مراکز تمدنی در کنار رود خانه های بزرگ بنا نشده است. آب این شهر در گذشته و اکنون از آب زلال چشمه های متعدد و پر آب تامین می شده است. اکنون نیز روستای بزرگ باقر که روی این شهر بنا شده است، دارای چشمه هایی است که این منطقه را به نگینی سبز و خوش آب و هوا و پر محصول در جوار کویر تبدیل کرده است. فیروزه که آبادانی آن را به فیروز ابن یزدگرد نسبت داده اند نیز در جوار نسا، خوش آب و هوا ترین منطقه ی ترکمنستان است. نسا دارای دو تپه ی عظیم باستانی است که یکی از آن ها در دوره ی اسلامی و دیگری در دوره ی باستانی بنا شده است. در کتاب اوستا از نسا به عنوان یک سزرمین مقدس نام برده شده است. داریوش بزرگ نیز در کتیبه های بیستون نسا را از قلمرو های خود دانسته است. نسا بعد از اسلام، شهری فارس زبان و حایل میان ترکمن ها و ایرانی ها بوده است. در حمله ی مغول، سلطان محمد خوارزم شاه توسط شهاب الدین خیوی به مردم نسا پیغام داد که یا در بیابان ها و کوه های اطراف پراکنده شوند و یا قلعه ی خود را مستحکم سازند. مردم شهر در قلعه جمع شدند و به نبرد با مغولان پرداختند. ابتدا سرداری از مغول به نام بکدش که شهر را محاصره کرده بود، با تیری به هلاک رسید. بدین سبب تصرف نسا در اولویت مغول قرار گرفت و بلاخره به داخل قلعه رخنه کردند و مردم را از شهر خارج کردند و در محوطه ای وسیع در حدود هفتاد هزار نفر را وحشیانه به شهادت رساندند. پس از رفتن مغول ها مردم اندکی که در کوه ها پناه گرفته بودند، به شهر بازگشتند و شمع نیمه جان زندگی را روشن نگه داشتند. از جمله ی شهدای نسا، شیخ شهاب الدین خیوی و فرزنش تاج الدین هستند که مقابر آن ها  در گورستان براکوه به میل جفته مشهور است. بعد از دوره ی صفوی و حضور ازبکان، عناوین آخال و اتک به منطقه ی نسا و اطراف آن نسبت داده شد. نبرد گوگ تپه میان ترکمن ها و روس ها نیز در جوار نسا صورت گرفته است. عده ای از شهر عشق آباد به عنوان شهری که بر روی نسا بنا شده، نام برده اند. به هر صورت تا قبل از قرن 19 قلعه ای در این ناحیه وجود داشته که به اشک آباد مشهور بوده است که از این تاریخ کم کم به آبادی و شهر بزرگ عشق آباد تبدیل شده است. روس ها پایگاه های نظامی خود را در 1847 در عشق آباد بنا کردند که موجب گسترش این شهر شدند و اینک زیباترین و مدرن ترین و در عین حال آرام ترین شهر آسیای میانه است

 

شهر تاریخی مرو

    آن چه امروزه به نام مرو می شناسیم ویرانه ها و تلی از خاک بیش نیست. جز چند بنای معروف مانند مقبره ی سلطان سنجر، (که با وجود تلاش مغول برای تخریب آن، این بنا جان سالم به در برده است) و مقبره ی خواجه یوسف و چند بنای دیگر که بعد از حمله ی مغول ساخته شده است، آن چه در مرو دیده می شود تنها خاک و خرابه است، اما خاکی که به قدمت تاریخ است و قدم به قدم آن که شامل یک محوطه ی چند صد هکتاری است، در دل خود حادثه ای از تاریخ را به یادگار دارد. احداث این شهر را به تهمورث نسبت داده اند. در اولین قرون حیاط باستانی خود، به مارگوش مشهور بوده است که قدیمی ترین معبد زرتشتیان در آن جا کشف گردیده است. برخی از آثار بدست آمده از ماگوش در موزه ای در  شهر ماری نگهداری می شود که قدمت برخی از آن ها به هزاره ی دوم قبل از میلاد مربوط است.

      شهر مرو دوره ساسانی در محوطه ای چند صد هکتاری در جنوب مارگوش شکل گرفته بود. که با نام های کافر قلعه، گبر قلعه و زردشتی قلعه نیز مشهور است. 370 هکتار وسعت دارد که اندکی از دیوار های پیرامون آن امروزه پابرجاست. آب این شهر از نهر زریق که از سد مرو جدا شده بود، تامین می گردید. دروازه های بالین، سنجان، مشکان و باب المدینه در چهار طرف این شهر قرار داشتند.

     در زمان سلجوقیان در غرب مرو ساسانی، شهری احداث شد که به سلطان قلعه موسوم است. این شهر در حمله ی مغول به کلی ویران شد و پس از دو قرن سکوت، در جوار آن شهری به نام عبداله خان قلعه توسط شاهرخ تیموری بنا شد. نام عبد اله خان از زمان حکومت عبد اله خان ازبک بر روی این شهر باقی مانده است

     چند قرن بعد شهر دیگری به نام بایرامعلی ( نام بایرامعلی از بایرام علی خان قاجار حاکم ایرانی مرو گرفته شده است ) در غرب عبداله خان قلعه ی ویران شده، بنا گردید.  شهر بایرام علی همچنان پابرجاست و زندگی در آن در جریان است. در حدود 100 سال پیش از این، در غرب بایرامعلی، با کمک روس ها با  بستن بند بر رود مرو، شهری ساخته شد که به ماری موسوم گشت که اینک شهری است بزرگ که مرکز استان ماری نیز می باشد.

    علت اصلی ویرانی ها و آبادانی های متعدد شهر مرو، آسیب پذیری آن از جهت دسترسی به آب بوده است. آب این شهر در طول تاریخ با احداث سد بر روی رور مرغاب ( مرورود ) تامین می گردید. هر گاه قومی مهاجم مانند مغول و غز و نادر و ازبکان  و ...  به مرو حمله می کردند، سد را می شکستند و شهر تشنه، رو به ویرانی میرفت و دوباره با احداث سد، مرو جان می گرفته است.

شهر تاریخی درون

    ویرانه های شهر درون در مسیر عشق آباد به قزل آروات ( سردار ) در 20 کیلومتری شهری که امروزه بهاردن نامیده می شود، قرار دارد. این شهر در گذشته اسلام شهر و یازر نیز نامیده شده است که توسط مغول ها ویران گردید. قلعه ی یازر در قرن چهاردهم میلادی دایر بوده و خاندان جانی قربانی، علی بیگ و محمد بیگ بر آن حکومت می کردند. شیخ حسن جوری نیز در این قلعه زندانی بوده است. اکنون خرابه های این شهر با پاره آجر های فراوان و بقایای ارگ و بارو و خندق با گور های نیمه ویران به چشم می خورد.

 

شهر تاریخی گیرنگ

    در 4 کیلومتری شهر سرسبز یولاتان  در ساحل رود مرغاب تپه های باستانی  قرار دارند که در زبان محلی به جرنج تپه مشهورند. این تپه ها بقایای شهر گیرنگ هستند که اعقاب یزدگرد ساسانی در آن می زیسته اند. ابو مسلم خراسانی در این محل با عاملان بنی امیه جنگیده است.

 

شهر تاریخی خیوه آباد

    این شهر توسط نادر در سال 1740 میلادی با تقلید از شهر جهان آباد هند، در وسعتی به اندازه ی 40 هکتار ساخته شده است که دارای 12 برج و 4 دروازه بوده است. اکنون خرابه های آن در جوار ابیورد در کنار شهر کافکا ( قهقهه ) در کنار جاده ی عشق آباد-ماری قرار دارد. نادر این شهر را برای یادبود ولادت خویش ساخت و لقب مولود خانه را بر آن نهاد و گروهی از مردم خوارزم و خیوه را در این شهر سکنا داد.  بدین سان نام این شهر به خیوه آباد مشهور گردید.

 

 ِ شهر تاریخی  اورگنج ( جرجانیه / گرگانج )

    کهنه اورگنج در فاصله ی 100 کیلومتری شهر داش آغوز مرکز استان داش آغوز( داش حوض سابق ) در شمال ترکمنستان و در منطقه ی مرزی این کشور با ازبکستان قرار دارد. شهر کنونی موسوم به کهنه اورگنج مرکز منطقه وسیع خوارزم بوده است. پس از مرز بندی های سیاسی در شووری سابق، بخشی از خوارزم در خاک ترکمنستان در استان داش آغوز قرار گرفته است و بخشی دیگر در ازبکستان واقع است که به ینگی اورگنج ( اورگنج نو ) معروف است.  قریب به 40 اثر تاریخی مربوط به دوره های مختلف، اکنون در این شهر و اطراف آن  در عرصه ی 700 هکتاری شهر قرار دارند. آبادانی اورگنج مربوط به قبل از حمله ی مغول بوده است. این شهر از مقر های اصلی مامونیان و خوارزمشاهیان بوده است که با حمله ی مغول و شکسته شدن بند آمودریا به کلی ویران شد و زیر آب رفت. از آن به بعد برای مدت مدیدی آمودریا ( جیحون ) از طریق مسیری به نام اوزبوی به خزر وارد شد که موجب آبادانی بالکان و ویرانی خوارزم گردید.  برخی از این آثار در کهنه اورگنج ترکمنستان عبارتند از : مقبره و زیارتگاه نجم الدین کبری عارف شهیر ایرانی، آرامگاه پیر یار ولی ( پوریای ولی ) از شاگردان نجم الدین کبری، مقبره ی ترابک خاتون همسر تیمور، مقبره ی ایل ارسلان، مقبره ی سلطان تکش، مناره ی بلند قوتلوب تیمور، منطقه ی باستانی کلاته منار، قلعه ی دئوکسکن ( شهر وزیر )،قلعه ی ازمیخشیر ( زمخشر).

    موزه ای در کنار زیارتگاه و مقابر نجم الدین کبری و کریم ایشان در محل یکی از مکاتب قدیمی که به سبک حوزه های علمیه ساخته شده، دایر گردیده است که برخی از آثار مکتوب به زبان فارسی و عربی و همچنین اشیای قدیمی کشف شده در این مناطق در آن نگهداری می شود. اکنون زندگی در این شهر در جریان است و مردم محلی این شهر را با نام کهنه می نامند. با توجه به وجود مقبره های قدیمی متعلق به بزرگان علم و ادب و عرفان و وجود مقابر سلاطین و  ...  بخش مقدسی از این منطقه ی وسیع با نام (اوچ یوز آتموش لوق ) به مفهوم 360 گانه معروف است که بیانگر وجود 360 مقبره یا حتی 3600 مقبره در این شهر است. در مورد برج مرتفع قوتلوب تیمور و مقبره ی ترابک خاتون که نماد کهنه اورگنج امروزی می باشند افسانه هایی بر سر زبان هاست.

شهر آنو

آنو یا همان انو اکنون در 10 کیلومتری جنوب شرقی عشق آباد  و نزدیک مرز ایران قرار دارد. شهرک انو جزء باستانی ترین نقاط ترکمنستان است و با گذری  در مزارع اطراف این شهر، به وضوح می توان به تاریخی و باستانی بودن منطقه پی برد. وجود تپه های باستانی متعدد، اماکن و بقاع متبرکه از جمله مسجد سید جمال، قرار داشتن در همسایگی عشق آباد و نسا و فیروزه و حاصلخیزی و یکدستی مزارع کشاورزی و آب و هوای نسبتا خوش و ... از جمله دلایل باستانی بودن منطقه است. برخی از مورخان نام انو را با نام انو شیروان مرتبط می دانند.نویسنده ی  کتاب سومریان نیاکان ترکان به تمدن درخشان انو اشاره کرده و سومریان را دسته ای بزرگ از مردم  انو شمرده است. هر جند به نظر اینجانب استدلال های این نویسنده چندان قوی نمی باشد. اما همین نظر نیز موید قدمت تمدن در این نقطه ی مرزی ایران و ترکمنستان است.

شهر انو اکنون به ظاهر مرکز استان آخال است ولی بیشتر به یک روستای نسبتا بزرگ شباهت دارد. از جاذبه های شهرک انو برای ایرانیان مقیم عشق آباد، امکان تماس مستقیم  و وجود آنتن شبکه ی تلفن همراه ایران در این نقطه است.