شخصیت های علمی، ادبی و مذهبی مشترک بین ایران و جمهوری های آسیای میانه

 

    آسیای میانه و سزرمین ماوراءالنهر همچنین خاستگاه و محل زندگی بسیاری از دانشمندان و شعرا و عرفا و نویسندگان  بزرگ ایرانی بوده است.  بیان نام همه ی آن ها در این مقاله مقدور نیست و تنها به ذکر نام تعدادی از آن ها که دارای زمینه های مشترک تاریخی و فرهنگی با ترکمنستان و آسیای میانه هستند، بسنده می شود که عبارتند از :

کسایی مروزی : شاعر ایرانی متولد 341 هجری در مرو است.

ناصر خسرو قبادیانی : شاعر، نویسنده و مبلغ مذهب اسماعیلی و متولد قبادیان بلخ ( و بنا بر روایتی در مرو ) به سال 394 هجری است.

عنصری : شاعر پارسی گوی دربار غزنویان و متولد بلخ در سال 350 هجری

ابوریحان بیرونی : محقق و دانشمند شهیر انسان شناس و ریاضیدان و منجم، که متولد 352 هجری در خوارزم است.

ابو علی سینا : حکیم و فیلسوف شهیر ایرانی متولد بخارا در سال 359 هجری است.

فارابی : فیلسوف بزرگ ایرانی متولد فاراب ترکمنستان امروزی به سال 339 هجری است.

ابو سعید ابوالخیر : عارف بالا مقام و شاعر ایرانی متولد مهنه در ترکمنستان در سال 357 قمری که مزار او اکنون در مهنه ( میهنه ) زیارتگاه اهل دل است. مردم ترکمنستان او را با نام مهنه بابا می شناسند. دیوان اشعار ترکمنی او را در بازار ترکمنستان می توان یافت. اما در ایران فقط اشعار فارسی این عارف بزرگ چاپ شده است.

ابو علی دقاق نیشابوری : صوفی و عارف بزرگ ایرانی قرون چهارم و پنجم هجری که مزار او اکنون در  قبرستان شهیر پادشاهان پارتی و علمای آن عصر در شهرک باقر و در میان قلعه های نسا ی پارتی و قلعه ی نسای اسلامی در 15 کیلومتری عشق آباد در کنار مسجد شیعیان ( مسجد دقاق ) چون نگینی می درخشد و قلوب مومنین را به خود فرا می خواند. شهر نسا یا همان مهرداد کرت که منسوب به مهرداد اشکانی است، پایتخت معنوی اشکانیان بوده و به گورستان پادشاهان پارتی مشهور بوده و هست.

خواجه یوسف همدانی : صوفی و عارف صاحب سبک طریقه ی نقشبندیه متولد همدان در سال 441 هجری که در اواخر عمر خویش در مرو خانقاهی بنیان نهاد و مزار او اکنون در مرو زیارتگاه عاشقان الهی است که در نزدیکی های کاخ مامون و محل زندگی امام رضا (ع) واقع است.

خوارزمی : ریاضی دان، منجم، فیلسوف و جغرافیدان و مورخ مشهور متولد خوارزم ازبکستان به سال 184 قمری می باشد.

رودکی : شاعر ایرانی مشهور به پدر شعر فارسی، متولد رودک در سمرقند ازبکستان به سال 244 هجری بوده است. بسیاری از مردم سمر قند و بخارا و اطراف آن هنوز هم زبان فارسی خود را حفظ کرده اند.

نجم الدین کبری : از مشاهیر عرفا و اکابر صوفیان در قرن ششم و هفتم هجری است که  به روایتی در حمله ی مغول پیغام خصوصی چنگیز خان مبنی بر خروج از شهر را نپذیرفت و شهید شد. مزار منصوب به او اینک در شهرکهنه اورگنج واقع در شمال ترکمنستان و استان داش آغوز محلی برای راز و نیاز دل شکستگان است.

خواجه احمد یسوی : عارف، شاعر و صوفی متولد قزاقستان کنونی در نیمه ی قرن پنجم که طبق برخی روایات، به حضرت علی بن ابی طالب ( ع ) منسوب است.

ترمذی :  عالم و محدث شهیر امام ترمذی در سال 209 هجری در زمان مامون عباسی  در ترمذ واقع در اطراف آمودریا به دنیا آمد.

رشید الدین وطواط :  عارف و شاعر عصر خوارزمشاهیان در بلخ به سال 481 قمری متولد شد و در خوارزم و گرگانج ( اورگنج )ترکمنستان زیست.

علیشیر نوایی : متولد هرات به سال 906 هجری است. وی شاعر دانشمند و نویسنده و وزیر سلطان حسین بایقرای کورکانی بود وکه در خراسان و ماوراءالنهر حکومت می کرد. از وزارت استعفا داد و در انزوا به درویشی و مصاحبت اهل دل پرداخت. از این عارف بزگ ترک تبار کتب بسیاری به جای مانده است. او همچنین خیریه هایی از قبیل مرقد عطار، صحن عتیق امام رضا ( ع ) را در زمان صدارت خود به یادگار نهاد.

عبد الرحمان جامی : شاعر و عارف بزرگ نقشبندیه که در حلقه ی سمرقند به راز و نیاز مشغول بود. امیر علی شیر نوایی و سلطان حسین بایقر و اوزون حسن آق قیونلو و سلطان محمد فاتح و ملک الاشراف پادشاه مصر از مریدان او بودند. وی در 793 هجری در هرات متولد شد.

اثیر الدین اخسیتکی :  از شاعران نام آور سده ی ششم قمری که در فرغانه ی ماوراءالنهر در کنار سیر دریا ( سیحون ) متولد شد.

نظامی عروضی سمرقندی : نویسنده و شاعر پارسی گوی سده ی ششم هجری در سمرقند است که  صاحب کتاب چهار مقاله می باشد.

شاه نعمت اله ولی : شاعر، عارف و صوفی و اسلام شناس متولد731 هجری درکرمان که در مناطق ترکستان سیر و سلوک فراوان داشت.

جاراله زمخشری : دانشمند  ایرانی تبار علوم عربی و اسلامی متولد 467 هجری  در زمخشر ماوراءالنهر است.

مختومقلی فراقی : شاعر مشهور ایرانی ترکمن زبان از قبیله ی گوگلان، متولد 1112 خورشیدی در گنبد کاووس که مزارش در اطراف مراوه تپه است. وی صاحب سبک در شعر ترکمنی است و مردم ترکمنستان احترام ویژه ای برای او قائلند. برخی از مردم ترکمنستان خود را از نوادگان مختومقلی می دانند.

انوری ابیوردی : از دانشمندان و شاعران توانای پارسی گوی سده ی ششم است که در ابیورد (بارود) ترکمنستان به دنیا آمد و در دربار سلاجقه شعر می گفت. در سال 542  سلطان سنجر  برای سرکوب شورش سلطان اتسز خوارزم شاه به آن سرزمین حمله کرد. هنگام محاصره ی دژ هزار اسب در کنار آمو، انوری که همراه سلطان بود، این شعر را سرود:

ای شاه همه ملک زمین حسب تو راست       وز دولت و اقبال جهان کسب تو راست

امروز به یک حمله هزار اسب بگیر                  فردا خوارزم و صد هزار اسب تو راست

در برخی از منابع این شعر را منسوب به ادیب صابر می دانند

 

به دستور سنجر این رباعی را بر تیری نوشته به اردوی مقابل انداختند. رشیدالدین وطواط شاعر دربار اتسز در پاسخ این شعر را سرود:

ای شه که به جامت می صاف است نه درد        اعدای تو را ز غصه خون باید خورد

گر خصم تو ای شاه شود رستم گرد                  یک خر ز هزار اسب نتوان برد

هزار اسپ نیز مانند سایر شهر های خوارزم  با حمله ی مغول و تغییر مسیر آمو به زیر آب رفت